Dagboek 30 juli 2025

Dagboek van de opperrabbijn 22 febr. 2026

“Beste rabbijn Jacobs, beste Binyomin, mijn vriend,

Je hebt mij de vraag voorgelegd of het klopt dat het moment van overlijden vaak (maar niet altijd) onduidelijk is. Zeker, er is veel onduidelijkheid rond het verloop van het bewustzijn tijdens het stervensproces. Uit mijn eigen ervaring en onderzoek weet ik dat dit zo is tijdens het natuurlijke stervensproces, tijdens reanimaties, en ook geassisteerd sterven. Ik heb hier samen met onderzoekers uit Oxford in 2019 over gepubliceerd. Dit betekent dat neuronale processen niet abrupt stoppen en kunnen fluctueren tijdens het stervensproces maar ook tijdens een coma of narcose. Bijvoorbeeld, tijdens narcose kan er sprake zijn van gewaarworden van geluid (we spreken van “awareness”), zoals is aangetoond met behulp van het EEG. Ook is het mogelijk om het stervensproces te verlengen door de gewaarwording van uitwendige stimuli, zoals ook de Talmoed ons leert (Nezikim, Avoda Zarah 18a). Het uiteindelijke verlies van bewustzijn en het moment van overlijden is dan ook niet altijd duidelijk.

Groet

Prof (em) dr. Albert Dahan”

 

Wat betekent dit voor ons in de praktijk van het leven? Ik herinner mij dat ik waakte, zoals we dat noemen, bij een stervende. Doordat onverwacht een grasmaaimachine precies onder het raam van de kamer van de stervende zijn luidruchtige werkzaamheden begon te verrichten, kon de man zichtbaar niet inslapen. En dus hebben we de tuinman vriendelijk verzocht om te gaan harken. Of als familieleden met de beste bedoelingen in aanwezigheid van de overledene, en vaak zelfs nog voordat officieel de dood is ingetreden, de lewaja, begrafenis, gaan regelen, verzoeken wij hen om daarover nog niet te praten en als dat wel zo noodzakelijk zou zijn, dat dan niet te doen in aanwezigheid van de overledene. Hetzelfde geldt ten aanzien van ruzi?n over de afwikkeling van de erfenis… Respect voor de doden, respect voor de levenden en zeker ook respect voor de stervenden.

 

Past het om in mijn dagboek te spreken over sterven, vroeg ik mezelf af, nadat ik in mijn vorige dagboek mij had gebogen over de vraag of het offici?le tijdstip van overlijden samenvalt met het wegvallen van het bewustzijn en ook in dit dagboek breng ik dat onderwerp weer ter sprake. Behoren dit soort serieuze “ongezellige” onderwerpen in mijn “gezellige” dagboeken? Wat wil ik met mijn geschrijf bereiken, vroeg ik me af. Alleen maar laten zien waarmee ik zoal bezig ben? De medemens bemoedigen? Of zomaar schrijven om te schrijven? En dus heb ik even een schrijfpauze ingelast en heb mijn dagboekgeschrijf onder een kritisch vergrootglas gelegd en ben al vrij snel tot de conclusie gekomen dat het dagboek niet alleen een soort pastorale functie heeft, maar ook een educatieve, naar zowel de Joodse alsook naar de niet-Joodse lezer. En ja, ik probeer te bemoedigen, maar ook realistisch, naar ik hoop, te waarschuwen, zodat in onverhoopt voorkomend geval de juiste beslissing kan worden genomen ten aanzien van verhuizen om het antisemitisme te ontvluchten of wanneer je onverhoopt wordt geconfronteerd met een stervende en er van jou een beslissing wordt verwacht als kind, als ouder, als partner…

Nadat ik donderdag op een intensive care een zieke had bezocht en vrijdag een lewaja, begrafenis, had geleid zaten zondagochtend, weliswaar niet voor dag en dauw, maar wel in de vroege uurtjes, Blouma en ik al in de auto op weg naar Berlijn naar de bar-mitswa viering van Mendel , de zoon van Jehoeda Teichtel, de power achter Joods Berlijn en een fijne collega. Zo is het leven, een mix van verdriet en vreugde en onze opdracht is om de vreugde te koesteren en met verdriet vooral gedoceerd om te gaan. Het was overigens wel een bar-mitswa om er U tegen te zeggen. Zeker duizend gasten waren aanwezig, een tig-gangen diner, een receptie vooraf en ook na afloop nog een heel buffet. Een heel orkest, een chassidische zanggroep en vader en moeder van de bar-mitswa-boy hadden heel veel aan tsedaka, liefdadigheid, gegeven. Was het overdreven? Drie jaar geleden op weg naar sjoel was de huidige bar-mitswa-jongen op een zebrapad aangereden en dusdanig zwaar gewond geraakt, dat voor zijn leven werd gevreesd. Toen de levensdreiging na weken voorbij was, werd het bijna erg duidelijk dat lopen, spreken en nog een paar functies niet zouden terugkeren… medisch bezien was een volledig of bijna volledig herstel ondenkbaar. En nu: een geweldig en volledig gezond bar-mitswa-knaapje. Toen ik zijn vader vroeg hoe lang geleden het zware ongeluk had plaatsgevonden, corrigeerde zijn vader mij. Hun zoon had geen ongeluk gehad, neen, met hun zoon was een wonder geschied. En toen ik mijn vraag anders had geformuleerd en vroeg naar de datum van het wonder, toen pas wilde de vader mij antwoorden. Overigens had de aanrijding, hoe ernstig ook, niets met antisemitisme te maken. De chauffeur was tijdens het rijden aan het whatsappen.  Halverwege het diner geschiedde er iets bijzonders. Alle gasten moesten de zaal verlaten en zich richting uitgang begeven. Ik verwachtte dat we dan allen weer naar binnen zouden moeten gaan waar een of andere bijzondere verrassing zou klaarstaan. Mis, het alarm was afgegaan en binnen een mum van tijd was het hotel omringd met politie en brandweerwagens en waren een paar VIP’s, waaronder de ambassadeur van Israel, naar buiten getrokken en in klaarstaande auto’s van de beveiliging gesleept. Uiteindelijk was er iets technisch mis met een brandalarm en was het geen afgesproken onderdeel van het programma.. Het feest ging gewoon door. Inmiddels zijn we klaar voor vertrek, terug naar Nederland.