Dagboek van de Opperrabbijn, 2 juli 2026

 

De drie weken zijn in aantocht. Vandaag, donderdag, is het 17 Tammoez, de vastendag waarmee de zogenaamde drie weken zijn begonnen. De drie weken die eindigen met 9 Aw, de meest trieste dag van het Joodse jaar, de verwoesting van zowel de Eerste alsook de Tweede Tempel. Wat herdenken we zoal vandaag op deze vastendag?

• De stenen tafelen: Mozes brak de eerste twee stenen tafelen met de Tien Geboden toen hij zag dat het volk het Gouden Kalf aanbad.
• De Babylonische koning Nebukadnezar sloeg een bres in de muren van Jeruzalem in het jaar 586 voor de maatschappelijke jaartelling

Hoewel mijn dagboek geen lesboek is, wilde ik bovenstaande toch delen want de link naar het heden is helaas meer dan voelbaar. Aan simpelweg herdenken om uitsluitend het herdenken, doet het Jodendom niet. Steeds dienen we vertaalslagen te maken naar het heden om ons af te vragen: wat doe ik nu met de geschiedenis van toen? En om deze vraag maar meteen te beantwoorden: zoveel mogelijk van ons laten horen, onze vrienden verzoeken om hun vrienden die nog niet zo pro-zijn te beïnvloeden. (En uiteraard doel ik hier niet op PRO, want dat PRO zal niet zo pro zijn). Schakelen we daarmee het antisemitisme uit? Zeker niet! Zolang er Joden bestaan zal er ook Jodenhaat zijn, soms zichtbaar, soms verkleed als antizionist die demonstratief uitroept dat hij niets tegen Joden heeft en soms, maar nog vrij zelden, gewoon als een openlijke hater van alles wat Joods is.

Wat heb ik gedaan? Nadat ik zondag aanwezig was in Blankenberg (de RK-priesteropleiding) vanwege het afscheid van rector Stanisław Kielek, had ik dinsdag bezoek van pater Augustinus. Hij is de opvolger van dr. Tineke de Lange die vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd zich langzaam gaat terugtrekken. Zij was gedurende vijfentwintig jaar de beleidsmedewerker voor de Katholieke Raad voor het Jodendom en dus vanuit het Secretariaat van het Rooms-Katholiek Kerkgenootschap verantwoordelijk voor de bevordering van de dialoog tussen katholieken en Joden. Het was een goede ontmoeting en ik verwacht dat de steun vanuit de Bisschoppenconferentie met deze frisse, zeer begaafde pater, niet alleen zal blijven, maar met de groei van de Jodenhaat zal toenemen. Uiteraard ging ons gesprek gelukkig niet alleen over antisemitisme, maar ook over de nieuwe afgod, genaamd secularisatie, en diverse ethische vraagstukken waarmee de huidige samenleving wordt geconfronteerd, gelijk toen een deel van de Joden G’d aan de kant schoven en de afgod Gouden Kalf aanbaden.

De vergelijking met 17 Tammoez werd nog meer zichtbaar bij de bijeenkomst op Urk. De Joodse Gemeente Amersfoort is bezig met de voorbereidingen voor de viering van het driehonderdjarig bestaan van de sjoel, die een grondige restauratie behoeft.  Om daarvoor gelden te werven kwamen vijftig donateurs en potentiële donateurs bijeen in De Koningshof Party & Events op Urk. Wat een warmte! Wat een verbondenheid. En wat een geweldige presentatie van Jitschak Elzas die vanuit het bestuur van de Joodse Gemeente belast is met de hele organisatie rondom de viering van driehonderd jaar sjoel Amersfoort. Met de verwoesting van de Tempel in Jeruzalem werd de materie van die Tempel over de hele wereld verspreid en werd van ieder Tempel-steentje als het ware een sjoel gebouwd, ook de sjoel van Amersfoort. Jeruzalem was ommuurd en in die muur werd een bres geslagen met als gevolg dat drie weken later de Tempel werd verwoest. Ook werd er in 1940 een bres geslagen in de muren van Amersfoort. De Joodse Gemeenschap wist zich door de vijand omringd en dat leidde ertoe dat 360 Joden werden vermoord en de meubilering van de sjoel, de banken, de luchters, de biema werden geroofd. Alleen de Aron Hakodesj, de heilige Arke waarin de Thora rollen staan, werd na de oorlog teruggevonden. Bij het 300-jarig bestaan zal de oudste synagoge in West-Europa zoveel mogelijk in de vooroorlogse staat zijn teruggebracht. Maar tot dan zal het voor de Joodse Gemeente qua locatie voor de wekelijkse sjoeldiensten een beetje behelpen zijn.

Ondertussen had ik nog een vergadering van de Oorlogsgravenstichting. De Oorlogsgravenstichting beheert en verzorgt de graven van zo’n zestigduizend soldaten, verzetsstrijders en anderen die in Nederland en in Indonesië omkwamen ten gevolge van oorlogshandelingen. Ook individuele oorlogsgraven van Nederlandse soldaten verspreid over onze aardbol worden verzorgd en minstens eens in de vijf jaar bezocht. Doel? Respect tonen aan hen die hun leven gaven voor onze vrijheid. Maar ook: educatie. Vertellen en zichtbaar maken wat oorlog teweegbrengt, opdat het nooit weer zal geschieden… terwijl ieder die een beetje kan kijken ziet dat het alweer aan het geschieden is!

Wij Nederlanders zijn wel een beetje sukkelig. Omdat in de Eerste Wereldoorlog Nederland neutraal wist te blijven ging men er gemakshalve maar vanuit dat ook de Tweede Wereldoorlog aan ons zou voorbijtrekken. De historie herhaalt zich want, met de grenzen ongenuanceerd open voor vluchtelingen, beginnen we nu pas een beetje te beseffen welke de gevolgen hiervan zijn en nog meer: zullen zijn. Voor alle duidelijkheid: ik ben vóór de opvang van ieder medemens in nood, ongeacht afkomst, geloof, geaardheid en ga zo maar verder. Maar vluchtelingen binnenlaten die hier niet komen vluchten maar die financieel en/of zogenaamd religieus ingehuurd zijn om chaos te creëren…Maar mijn schrijven komt veel te laat. Onze samenleving gaat kapot aan onze veel te open grenzen voor niet-vluchtelingen! Of formuleer ik het te mooi ‘gaat kapot’, terwijl velen zullen verzuchten en ‘gaat kapot’ liever vervangen door ‘is kapotgegaan’. 

Ik klink pessimistisch en realistisch. Dat mag op deze 17e Tammoez, hoewel een vastendag niet bedoeld is om gedeprimeerd te raken, maar juist door stil te staan bij het verleden, krachten te verzamelen voor het nu en het heden (rijmt!). Jeruzalem was omsingeld, vervolgens wordt er een bres geslagen in de muur om uiteindelijk de Heilige Tempel in vlammen op te laten gaan: het begin van het galoeth, de ballingschap waarin we als samenleving ons nog steeds bevinden. Als wijken niet meer voor alle Nederlanders toegankelijk zijn, als een voetbalwedstrijd ontaardt in straatgevechten, als voor een gewone wijkagent iedere vorm van respect en ontzag ontbreekt, dan weet ik dat 17 Tammoez voor ons in Nederland geen geschiedenis meer is. Er is een bres geslagen in de ons omringende tolerantie en ietwat naïeve Nederlandse samenleving. Pas op, roep ik uit, 17 Tammoez is (slechts) het begin van de Drie Weken die eindigen met 9 Av!

Maar weet en besef dat er nooit een te laat hoeft te zijn, mits we wakker worden en opstaan!

Gisteren was er een herdenkingsdienst in Zwolle. Jaap Cyklik werd herdacht op de 30^ste dag na zijn heengaan. Jaap was een door en door goed mens die voor ieder klaarstond, dag en nacht, voor hem bestond er geen te laat, hij was altijd bereikbaar. Hij was de drijvende kracht achter de Joodse Gemeente Zwolle. Veel meer mensen dan verwacht, ook van ver buiten Zwolle, vulden ‘zijn’ sjoel om hem te herdenken tijdens de speciale mincha-dienst onder de inspirerende leiding van rabbijn Spiero. Ook ik was naar Zwolle afgereisd.  Zijnde in de Zwolse sjoel voelde ik dat ook Jaap hoewel afwezig, toch niet ontbrak…